LOBOTOMİ
Kafatasında cerrahi bir aletle delik açma, kazıma veya kemik parçası çıkarılmasıdır. Antik dönemde bu türden mekanik tekniklerin uygulanması için kullanılan cerrahi aletlere, yapılan arkeolojik kazılarda ulaşılmıştır.
Halil Dilek
Lobotomi; kronik, ağır psikotik davranışların önlenmesi amacıyla, ön beyin lop bağlantılarının cerrahi müdahaleyle kesilmesi. 19. Yüzyıl sonlarında hayvan deneyleriyle başlayan ve 1930'lu yıllarda Portekizli nöropsikiyatrist Antonio Egas Moniz'e Nobel ödülü kazandıran lobotomi, 1950'li yıllara kadar büyük bir popülarite kazanmış, ancak daha sonra çeşitli nedenlerle hızla gözden düşmüştür. Bu nedenlerden birisi, lobotominin psikoterapi, saldırgan davranışları önlemede sanıldığı kadar etkili olmadığının ortaya çıkmasıdır (A. E. Moniz’in bizzat kendisi, bu şekilde tedavi ettiği hastalarından birisi tarafından kurşunlanmış ve bu nedenle zamanından önce emekliye ayrılmıştır.) Diğer nedenler arasında, beyne verilen geri dönüşsüz hasarlar ile cerrahi müdahalenin hastaların kişiliği ve duygusal yaşamı üzerindeki ağır etkilerine (apati, duyarsızlık, muhakeme yeteneğinin kaybedilmesi ve nöbet) karşı ortaya konan etik eleştiriler ve daha insanca tedavi yöntemlerine yönelik artan talepler; geliştirilen yeni antipsikotik ve antidepresif ilaçların piyasaya çıkması sayılabilir.(Selçuk Budak, Psikoloji Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yayınları.)
Lobotominin tarihteki öncüsü “Trepanasyon”’dur diyebiliriz. Birbirleri arasında binlerce yıllık uzunca bir süre olmasına rağmen trepanasyonda da bir kafatası delme işlemi mevcuttur. Kafatasında cerrahi bir aletle delik açma, kazıma veya kemik parçası çıkarılmasıdır. Antik dönemde bu türden mekanik tekniklerin uygulanması için kullanılan cerrahi aletlere, yapılan arkeolojik kazılarda ulaşılmıştır. Geçmişi Neolitik döneme (MÖ 6500’lü yıllar) kadar uzanan dünyanın en eski cerrahi uygulamalarından biridir. Kafaya alınan darbeler, nörolojik rahatsızlıklar, şiddetli baş ağrıları ve epilepsiyi tedavi etmek için uygulanmıştır. Ayrıca mistik inanışlara göre eski toplumlarda anormal davranışlara kişinin içine giren kötü ruhların sebep olduğu düşünülüyor olup; bu kötü ruhların veya cinlerin kafatasındaki delikten çıkıp kaçması amaçlanmıştır. Şamanlar, büyücüler veya otacılar trepanasyon yapmışlardır. Lobotomi ve onun antik dünyadaki benzeri olan trepanasyona örnek olmasa da; başrolünde Kemal Sunal’ın oynadığı “Sosyete Şaban” filminden, Arap Celal’in cin çıkarma seansında davul çalarak söylediği sözleri hatırlayabiliriz: “Yallah cinler yallah / kış kış cinler kış kış / cin çık, cin çık, cin çık.” Dünyanın pek çok yerinde olduğu gibi Anadolu’da da trepanasyon uygulanmış kafataslarına, yapılan arkeolojik kazılarda rastlanmıştır. Bu örneklerden bazılarında kemiklerin iyileşmesine bakılarak hastanın ameliyattan sağ çıktığı belirlenmiştir.
Antik Yunan ve Roma’da, kafatasını delmek için tasarlanmış birçok tıbbi alet vardı. Romalı cerrahlar, aleti cerrahın elleri arasında yuvarlayarak kafatasını delmek için kullanılan “terebra serrata”’yı geliştirdiler. Terebra, günümüzdeki beyin cerrahlarının bazı işlemlerde kullandıkları manuel delik açma aleti ve elektrikli matkabın öncüsü olarak düşünülebilir.
Ortaçağ ve Rönesans’ta trepanasyon delilik ve epilepsi tedavisi için de kullanılıyordu. Bu dönemde bu konuyu ele alan sanat eserleri üretilmiştir. Bunlardan birisi ünlü Hollanda’lı Ressam Hieronymus Bosch’un(1450-1516) “Delilik taşının çıkarılması”’nı tasvir ettiği “Deliliğin Tedavisi” adlı yağlı boya tablosudur. Ortaçağdaki bir inanışa göre; insanın delirmesinin sebebi, beyinde büyüyen bir taş idi ve bu taş çıkarılmadıkça kişi normale dönemezdi. Bosch’un, bu tuhaf inancı ve uygulamayı hicvettiği resminde dört kişi görünmektedir. Koltukta oturan yaşlı adam izleyiciye doğru şaşkınlık ve acı içerisinde bakıyor. Koltuğun arkasında yaşlı adama, ayakta durmuş trepanasyon uygulayan doktorun başında ters çevrilmiş bir huni var. Koltuğun hemen yan tarafında duran rahip, sağ eliyle deliyi kutsarken masaya dayadığı sol elinde bir su testisi tutmakta. Rahibin solunda ise yahudi giysileri içinde yaşlı bir kadın bulunmakta. Taş çıkarma işlemini sıkılgan bir biçimde izleyen yaşlı kadının başında eski bir kitap durmakta. Doktorun, delinin başından çıkarmakta olduğu taş, masanın üstünde duran lale soğanı ile aynıdır. Dönemin Hollanda’sında akli dengesi bozuk veya tuhaf davranışlı kişilere “lale kafa” denirmiş. Resmi çevreleyen altın yaldızlı yazıda ise “Taşı kesip al usta. Ben Lubbert Das” yazıyor ki Lubbert Das, 15. yüzyıl Hollanda edebiyatında aptallıklarıyla herkesi güldüren bir karakterdir. Peter Treveris’in Rönesans döneminde trepanasyon aletini gösteren gravürü(1525) bulunmaktadır.
“Amerikan Levye Vakası” olarak anılan olay sinirbiliminde dönüm noktalarından birinin yaşanmasına sebep olmuştur. 1848 yılında Amerika’daki bir demiryolu inşaatında çalışan Phineas Gage'in kafasına bir kaza sonucu sıkıştırma demiri saplandı. Kafasının üstünden girip altından çıkacak biçimde kafatasını delerek orada kalan demire rağmen Gage hayatta kaldı ve bundan sonraki hayatında hep bu demirle gezdi. Phineas Gage, hayatta kalmasına kaldı ancak doktoru, arkadaşları ve iş arkadaşları tarafından farkedilen zihinsel ve davranışsal değişikliklere uğramıştı. Önceleri yüksek motivasyonlu, enerjik, yetenekli, arkadaş canlısı ve vicdanlı birisi iken kafasındaki demir çubukla yaşamaya başladıktan sonra inatçı, saygısız, sorumsuz ve sosyal olarak dizginsiz bir bireye dönüştü. Kişilikte gözlenen bu değişimler daha sonra frontal lob sendromu olarak tanımlanacaktı.
1888’de İsviçreli Psikiyatrist Gottlieb Bruckhardt, modern psikocerrahi ameliyatlarının ilki kabul edilen seri ameliyatlar gerçekleştirdi. Hastalarının işitsel halüsinasyonlar, paranoid sanrılar, saldırganlık, heyecan ve şiddet gibi psikiyatrik semptomlar sergilediği altı vakada Bruckhardt; operasyonlarda serebral korteks, frontal temporal ve tempoparietal lobların bölümlerini çıkarmıştır. Hastalardan biri ameliyattan beş gün sonra epilepsi nöbetleri geçirip öldü, bir hasta daha sonraları intihar ederek öldü, iki hastada hiçbir değişiklik olmadı ve son iki hasta daha sakin hale geldi.
1935 yılında Londra’da düzenlenen İkinci Uluslararası Nöroloji Kongresine katılan Lizbon Üniversitesi Nöroloji Profesörü Dr. Antonio Egas Moniz ve yardımcısı Nörocerrah Dr. Almeida Lima psikocerrahide iz bırakan işler yapmışlardır. 1930’larda psikiyatrik hastalıklarda frontal lobotomi ameliyatları yapmak için bir arada çalıştılar. Moniz ve Lima ilk frontal lökotomi ameliyatını 1935'de gerçekleştirdiler. Ertesi yıl, Moniz 20 hastadan oluşan bir seri ameliyat gerçekleştirdi, 1949’da ise Nobel ödülü kazandı. Zihinsel bozuklukların tedavisinde kullanılan frontal lobotomi (prefrontal korteksin kesilmesi) ve lökotomi (altta yatan beyaz maddenin kesilmesi) ikinci Dünya Savaşı'ndan sonra popülerleşmişti. İşte bu dönemde bazı semptomlar göze çarpmaya başladı. Dikkat dağınıklığı, öfori, ilgisizlik, girişimcilik eksikliği, öz kontrol eksikliği ve sosyal engellemelerin ortadan kalkması gibi. Bu semptomların bazıları “Amerikan levye vakası” olarak bilinen vakadaki Phineas Gage’in semptomlarını anımsatıyordu.
- Yüzyıldan bu yana, akıl hastalarının uzun süreli yatırılması ve tecrit dışında etkili bir tedavi seçeneğinin bulunmaması hasta sayılarının çok fazla artarak kapatma mekanlarında aşırı kalabalık başta olmak üzere ciddi sorunlara yol açmıştır. – zaten 17. yüzyıla gelindiğinde Avrupa’da yoksulların, dilencilerin, akıl hastalarının ve toplumsal düzene uymayanların toplu halde hastane ve hapishane gibi kurumlara kapatılmaları başlamıştır. Michel Foucault’nun “Büyük Kapatılma” kavramıyla ifade ederek “Deliliğin Tarihi” adlı eserinde anlattığı bu süreçte; akıl hastalığı tedavi edilmesi gereken bir hastalık değil de dışlanması gereken bir olgu olarak görülür. Akıl, kendini “deliliğin zıddı” olarak tanımlar ve deliliği tamamen susturur. İspanyol Sanatçı Francis Goya, “Deliler Avlusu” adlı tablosunda bu kapatılmanın neticesinde ortaya çıkan insanlık dışı manzaralardan birini işlemiştir. Avludaki insanlar zincirlerle bağlı, yarı çıplak ve tuhaf pozisyonlardadır. Kimi kendi kendine boğuşmakta, kimi yere kapaklanmış, kimi ise doğrudan izleyiciye yönelen ürkütücü bakışlar fırlatmaktadır. Sağ tarafta elinde kırbaç tutan görevli, kurumun şefkatten uzak, baskıcı yapısını anlatır.
- Yüzyılın başlarında bu sorunlar devasa boyutlara ulaşmıştır. Psikotrop ilaçların da 1950’lere kadar mevcut olmayışı tek seçenek olarak deli gömleğiyle fiziksel kısıtlama, yastıklı odalara kapatma ve benzeri yöntemleri sunuyordu. Psikoterapi ve psikanaliz gibi uygulamalar ise büyük yığınların ulaşabileceği türden değildi. İşte lökotomi ve lobotomi böylesi bir ortamda meydana çıktı. Hastalarda sakinleşme görülse de duygusal küntleşme de oluşuyordu. 1936 ile 1956 yılları arasında ABD ve Avrupa’da tahminen 60000 prosedür gerçekleştirilmiştir. Göz çukurundan girilerek yapılan lobotomide, göz çukurunun üst kısmındaki kemiği kırmak için buz kıracağı ve çekiç kullanılmıştır. Kafatasını delerek yapılanlarda trepan(kafatası matkabı) kullanılmış. Her durumda korkunç bir işlem. Lobotominin en ünlü başarısız örneklerinden biri Amerikan Başkanı John F. Kennedy’nin kız kardeşi Rosemary Kennedy’ye uygulananı olmuştur. 33 yaşındayken huysuz ve isyankar davranışları nedeniyle lobotomi olmasını isteyen babası, onu felçli ve hayatının geri kalanında bakıma muhtaç duruma mahkum etmiştir.
1950’li yılların ortalarından itibaren klorpromazin gibi etkili antipsikotik ilaçların keşfi ve lobotominin ağır kalıcı yan etkilerinin anlaşılmasıyla bu aletlerin ve yöntemin tıbbi kullanımı tamamen terk edilmiştir.
Lobotomi bazı Hollywood yapımı filmlerde kendisine yer bulmuştur. “Zindan adası(Shutter Island)” adlı filmde Teddy Daniels(Leonardo Di Caprio), partneri Chuck Aule(Mark Ruffalo) ile birlikte Rachel Solando adlı kaybolan bir mahkumun izini sürmek için Ashecliffe Akıl Hastanesi’ne gelir. Ancak Teddy’nin asıl amacı, karısının ölümünden sorumlu olduğuna inandığı Andrew Laeddis adlı mahkumu bulmaktır. Hastanede yaptığı araştırmalarda Teddy çeşitli tuhaf ve rahatsız edici olaylarla karşılaşır. Hastanede gizli deneyler yapıldığından şüphelenir, özellikle adadaki deniz fenerinde yasadışı uygulamalar ve lobotomi uygulandığını öğrenir.
Film boyunca Teddy halüsinasyonlar görür, onun, karısı Dolores’in ölümüyle ilgili suçluluk duygusu ve travmaları ortaya çıkar. Teddy’nin geçmişi ve zihinsel durumu açıklamaya muhtaçtır. Film sonunda, Teddy’nin aslında Andrew Laeddis olduğu, karısının(Dolores Chanal) çocuklarını boğarak öldürdüğü ve Teddy’nin de onu öldürdüğü gerçeği ortaya çıkar. Teddy, bu olayları unutmak için kendine yeni bir kimlik yaratıp yanılsama dünyasında yaşamaktadır. Film yine de izleyiciyi biraz da olsa ikilemde bırakmaktadır; Adadaki tüm yaşananlar hastane yönetiminin, Laeddis’in iyileşmesi için rol yapmasına uygun hazırlanmış mizansen miydi? Yoksa Teddy endişelerinde haklı mıydı? Doktorlar, Andrew Laeddis’in zihinsel travmalarını ve suçluluk duygusunu iyileştirmek için son çare olarak bir beyin cerrahisi yöntemi olarak lobotomiye yönelirler.
Jack Nicholson’ın başrolünde oynadığı “Guguk Kuşu(One Flew Over the Cuckoo’s Nest)” adlı filmde; R. P. McMurphy karakterinin, içinde bulunduğu akıl hastanesinin protokollerine göre çok fazla sorun çıkardığı anlatılır. Bu yüzden de filmin sonunda hastane yetkilileri ona lobotomi yapmaya karar verirler. Lobotomi sonrasında McMurphy adeta yaşayan bir ölü haline gelir. Guguk kuşu, burada önemli bir metafordur. Bilindiği gibi guguk kuşları yumurtalarını diğer kuşların yuvalarına bırakarak onları kandırır ve yavrularına baktırır. McMurphy ise deli taklidi yaparak daha özgür bir ortam olduğunu düşündüğü akıl hastanesine naklinin yapılmasını sağlar. Fakat ele avuca gelmez, lider ruhlu ve özgürlüğüne düşkün karakterimiz kısa sürede baş hemşire Ratched ile çatışmaya başlar. Hemşire Rayched’in otoritesi altında ezilmiş olan arkadaşları McMurphy’nin özgürlükçü ruhundan ve otoriteye karşı çıkmasından etkilenerek onu bir kahraman olarak görmeye başlarlar. Sistem, kurallara uymayan ve diğer hastalara özgürlük aşılayan McMurphy’yi susturmanın ve kontrol altına almanın bir yolu olarak bu yöntemi seçer. Operasyon sonrasında McMurphy’nin duygusuz, hissiz, adeta yaşayan bir ölü bir zombi halini gören kızılderili büyük şef; onun bu haline çok üzülür. Onun ruhunun çoktan bedenini terk ettiğini hissederek onu bir yastıkla boğar ve kendisi de camı kırarak özgürlüğe doğru koşarak kaçar.






Benzer Haberler
LOBOTOMİ
Zeytin&Kekik Sabunu yoğun ilgi görüyor
Kekik sabunu satışa sunuldu
Sabun yeniden kurgulandı
Şeker Hastalarında “cinsel sağlığı koruyan” ürün geliştirildi
DENİZLİ’NİN LOKMAN HEKİMİ “DrJemre”
Marketten Sofraya Etin Güvenli Tüketimi
Başkan Hayla: Hastanenin yer sorunu çözüldü